Laksha w Ayurvedzie: kompletny przewodnik po żywicy lakowej

Czym jest Laksha?

Laksha to twarda, krucha żywica wytwarzana przez owada z grupy czerwców, który niemal całe życie spędza przytwierdzony do gałązek pewnych drzew. Owad osiada na młodym pędzie, żywi się sokiem i wydziela żywicę wokół własnego ciała. Tysiące osobników osiadają w odległości kilku centymetrów od siebie, a ich oddzielne wydzieliny zlewają się w ciągłą skorupę obejmującą gałązkę. Po zeskrobaniu skorupy z drewna pozostaje surowiec, który teksty ayurwedyjskie nazywają Laksha.

Dwie rzeczy zwykle zaskakują czytelnika przy pierwszym zetknięciu. Pierwsza jest taka, że materiał ma pochodzenie zwierzęce, a nie roślinne: drzewo dostarcza soku, a gałąź powierzchni, lecz sama substancja powstaje w ciele owada. Druga jest taka, że jest to ta sama substancja, którą współczesny świat nazywa szelakiem. Po drodze nic nie zostaje dodane. Szelak to Laksha doprowadzona o kilka etapów dalej w oczyszczaniu, co zostało w całości wyłożone w tekście o tym, czym różni się Laksha od szelaku.

Co oznacza słowo Laksha w sanskrycie?

Sanskrycka forma to lākṣā, zapisywana लाक्षा. Nazwę łączy się zwykle z laksha, liczebnikiem oznaczającym sto tysięcy, i odczytuje jako aluzję do liczby owadów stojących za nawet niewielką ilością skorupy. Ten sam liczebnik przetrwał we współczesnym słowie lakh.

Sanskryt używa na lakę także słowa Jatu, znanego czytelnikom Mahabharaty z jatugriha, domu zbudowanego z laki. Czerwony barwnik otrzymywany z tego samego surowca występuje pod nazwą alaktaka, barwnik lakowy służący do barwienia stóp i dłoni, dlatego substancja pojawia się w klasycznej poezji mniej więcej tak często jak w kompendiach medycznych. Odnotowane są również nazwy opisowe wskazujące na jej owadzie pochodzenie.

Który owad wytwarza Laksha?

Wytwórcą jest owad z grupy czerwców, znany w obecnej entomologii jako Kerria lacca. Większość starszej literatury, a także znaczna część tego, co czytelnik napotka podczas wyszukiwania, nazywa go Laccifer lacca, a jeszcze wcześniejsza nazwa to Tachardia lacca. Wszystkie trzy nazwy odnoszą się do tego samego zwierzęcia. Należy ono do rodziny Kerriidae wśród czerwców, grupy, której przedstawiciele są osiadli, żywią się sokami roślin, a dorosłe samice są niemal pozbawione wyraźnego kształtu.

Cykl przebiega mniej więcej tak. Świeżo wylęgłe larwy, nazywane wędrującymi, pojawiają się w bardzo dużej liczbie i przemieszczają po gałęziach, aż dotrą do delikatnych pędów. Tam wbijają aparat gębowy w korę i zaczynają żerować. Po osiedleniu się samica nigdy więcej się nie przemieszcza. Powiększa się, traci wyraźne odnóża i czułki oraz wydziela żywicę z gruczołów rozmieszczonych na powierzchni ciała, aż zostaje zamknięta w jej komorze. Samców jest znacznie mniej i żyją krótko. Ponieważ owady osiadają jeden przy drugim, pojedyncze komory zlewają się w jedną skorupę. Gatunki drzew żywicielskich odnotowane w literaturze to między innymi Butea monosperma, Ziziphus mauritiana i Schleichera oleosa.

Jak zbiera się i przetwarza Laksha?

Sticklac

Oblepione gałązki są ścinane, a skorupę zeskrobuje się z drewna. Materiał na tym etapie nazywa się sticklac i nie przypomina czystej żywicy. Poza żywicą zawiera fragmenty kory i drewna, ciała samych owadów, pewną ilość miękkiego wosku oraz silny czerwony barwnik.

Seedlac

Sticklac kruszy się i przesiewa, aby usunąć części zdrewniałe, a następnie wielokrotnie przemywa wodą. Przemywanie usuwa barwnik, który jest rozpuszczalny w wodzie i przez stulecia był zbierany osobno jako środek barwiący. To, co pozostaje, suszy się do postaci drobnych, nieregularnych ziaren. Jest to seedlac, postać, w jakiej materiał najczęściej trafia do obrotu przed dalszym oczyszczaniem.

Poza seedlac

Seedlac można stopić i przefiltrować, tradycyjnie przez tkaninę nad ogniem, a stopioną żywicę następnie albo rozciągnąć w cienki arkusz łamany na płatki, albo nakropić w drobne krążki. Filtracja usuwa pozostałą materię owadzią i roślinną wraz z większością wosku. Na tych etapach ubywa znacznej części pierwotnej masy. Im dalej posunięte oczyszczanie, tym dalej wynik odbiega od tego, co mieli przed sobą klasyczni autorzy.

Czy Laksha jest żywicą roślinną, czy produktem zwierzęcym?

Ma pochodzenie zwierzęce i warto powiedzieć to wprost, ponieważ materiał wygląda, łamie się i pachnie jak żywica drzewna oraz bywa rutynowo stawiany na półce obok niej. Żywicę wydziela owad, surowa skorupa zawiera same owady, a żadne oczyszczanie nie zmienia pochodzenia. Nie jest to zatem materiał wegański, a to, czy mieści się w danej definicji wegetarianizmu, każdy czytelnik rozstrzygnie zgodnie z definicją, którą przyjmuje.

Klasyczni autorzy napotkali tę samą osobliwość. Farmakologia ayurwedyjska dzieli substancje na pochodzenia roślinnego, pochodzenia zwierzęcego oraz pochodzące z ziemi i jej minerałów. Przy ścisłym odczytaniu Laksha należy do grupy drugiej, a jednak tworzy się na gałęzi i zachowuje się jak żywica, więc kilka leksykonów wymienia ją obok wonnych wydzielin drzewnych raczej dla wygody niż ze względu na pochodzenie.

Klasyczne właściwości Laksha: Rasa, Guna, Virya i Vipaka

Klasyczna farmakologia charakteryzuje substancję przez niewielki zestaw cech, a nie przez jej składniki. Rasa to smak w postaci, w jakiej rejestruje go język. Guna to właściwości, czyli cechy fizyczne, takie jak ciężkość, lekkość czy tłustość. Virya to moc, podawana zwykle jako rozgrzewająca lub chłodząca. Vipaka to smak, który według tekstów pozostaje po zakończeniu trawienia. Razem opisują one, jak dana substancja ma działać na trzy Dosha: Vata, Pitta i Kapha, czyli zasady czynnościowe ruchu, przemiany i struktury.

Dla Laksha podaje się zwykle następujące określenia.

• Rasa: Kashaya, cierpki, z często wymienianym obok Tikta, gorzkim
• Guna: Laghu, lekka, oraz Snigdha, tłusta, w powszechnie spotykanych zestawieniach, choć źródła różnią się co do drugiej
• Virya: Shita, chłodząca
• Vipaka: Katu, ostry
• Dosha: klasycznie opisywana jako zmniejszająca Kapha i Pitta

Przypisania te nie są jednolite we wszystkich tekstach i komentarzach, a czytelnik porównujący dwa współczesne opracowania często znajdzie drobne różnice, zwłaszcza w kolumnie Guna. Tam, gdzie przypisanie ma znaczenie, najbezpieczniejszą praktyką jest wskazanie tekstu, za którym się podąża, zamiast cytowania samej listy.

Gdzie Laksha znajduje się w klasycznej materia medica?

Laksha jest wpisem dawnym, a nie późnym dodatkiem. Wymieniają ją główne kompendia i przenoszą dalej leksykony nighantu, późniejsze zestawienia porządkujące substancje w rozdziały według rodzaju. Bhavaprakasha Nighantu, najczęściej z nich przywoływany, umieszcza ją w rozdziale gromadzącym substancje wonne i żywice, więc czytelnik podążający za drukowanym układem znajduje ją obok innych wydzielin, a nie obok produktów zwierzęcych.

Grupy, do których jest przypisywana, synonimy preferowane przez poszczególne teksty oraz sposób, w jaki komentatorzy traktują ten wpis, są tematem tekstu Laksha w klasycznych tekstach ayurwedyjskich.

Jakie postacie przyjmuje Laksha?

Czytelnik napotka ten materiał w jednym z kilku stanów, a różnice mają znaczenie, ponieważ nazwa pozostaje we wszystkich ta sama.

• oblepiona gałązka, ścięta i poza tym nienaruszona
• sticklac, zeskrobany z drewna
• seedlac, pokruszony, przemyty i wysuszony w ziarna
• oczyszczona laka w postaci płatków lub krążków
• proszek, przygotowany z wybranego gatunku i nazywany Laksha Churnam, przy czym Churnam to klasyczne określenie postaci drobno sproszkowanej

Proszek ma własne przygotowanie i własne opisy w tekstach, którym poświęcony jest tekst Laksha Churnam i klasyczna postać sproszkowana. Barwa, gatunek i cechy odróżniające jedną jakość od drugiej, w tym to, jak w praktyce wygląda zamiana i zafałszowanie, należą do tekstu Rozpoznawanie i jakość Laksha.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Laksha to to samo co szelak?

To ten sam surowiec na różnych etapach oczyszczania. Laksha to nazwa, jakiej teksty ayurwedyjskie używają dla żywicy lakowej, zwykle w postaci sticklac lub seedlac. Szelak to nazwa tej samej żywicy po stopieniu, przefiltrowaniu i uformowaniu w płatki lub krążki.

Czy Laksha jest wegańska?

Nie. Żywicę wydziela owad, a surowa skorupa zawiera same owady. Oczyszczanie usuwa większość tej materii, lecz nie zmienia pochodzenia, więc Laksha jest materiałem pochodzenia zwierzęcego.

Jak Laksha nazywa się po angielsku?

Lac, czyli lac resin, żywica lakowa. W stanie surowym, zeskrobanym, jest to sticklac, po przemyciu seedlac, a w postaci oczyszczonej szelak.

Jaka jest nazwa naukowa owada lakowego?

Kerria lacca to nazwa obecnie przyjęta. Ten sam owad występuje szeroko we wcześniejszej literaturze jako Laccifer lacca, a jeszcze wcześniej jako Tachardia lacca.

Co oznacza nazwa Laksha?

Odczytuje się ją jako odniesienie do laksha, liczebnika oznaczającego sto tysięcy, wskazujące na liczbę owadów, których wydzieliny tworzą skorupę. W sanskrycie na lakę używa się także słowa Jatu, a barwnik z niej przygotowywany nosi nazwę alaktaka.

Jaka jest różnica między sticklac a seedlac?

Sticklac to skorupa w postaci, w jakiej schodzi z gałązki, wciąż zawierająca drewno, wosk, owady i czerwony barwnik. Seedlac to ten sam materiał pokruszony, przesiany, przemyty z rozpuszczalnego w wodzie barwnika i wysuszony w ziarna.