Laksha a szelak: ta sama żywica, różne etapy oczyszczania

Czy Laksha to to samo co szelak?

Co do substancji tak. Laksha to sanskrycka nazwa żywicy wytwarzanej przez owada lakowego. Szelak to nazwa handlowa tej samej żywicy po przemyciu, stopieniu i przefiltrowaniu w cienkie arkusze lub płatki. Różnica między tymi dwoma słowami nie jest botaniczna ani zoologiczna. Jest to różnica etapu i słownictwa. Jedno słowo należy do klasycznej literatury indyjskiej liczącej około dwóch tysiącleci, drugie do współczesnego przemysłu, który klasyfikuje i sprzedaje materiał według czystości, barwy i zawartości wosku.

Ten jeden fakt rozwiązuje większość nieporozumień. Czytelnik, który napotyka Laksha w klasycznym kompendium, a potem znajduje szelak wydrukowany na opakowaniu żywności lub na kartoniku kosmetyku, ma przed sobą jeden surowiec w dwóch punktach tej samej linii przetwórczej. Wzdłuż tej linii zmienia się to, ile materii owadziej, zanieczyszczeń roślinnych, wosku i naturalnego barwnika pozostaje w żywicy. Miejsce pochodzenia się nie zmienia. Pełniejszy obraz przedstawia kompletny przewodnik po Laksha w Ayurvedzie.

Z czego właściwie powstaje szelak?

Szelak jest produktem zwierzęcym. Nie jest gumą roślinną, nie jest sokiem drzewnym ani minerałem. Wydziela go owad z grupy czerwców, obecnie klasyfikowany jako Kerria lacca, a w starszej literaturze od dawna znany jako Laccifer lacca lub Tachardia lacca.

Owad jest drobny i żyje w gęstych koloniach na gałązkach oraz drobnych gałęziach pewnych drzew żywicielskich. Samice osiadają na korze, wbijają aparat gębowy i żywią się sokiem. Żerując, wydzielają żywiczny płyn, który twardnieje w zetknięciu z powietrzem. Ponieważ kolonie są tak zagęszczone, pojedyncze wydzieliny zlewają się i tworzą ciągłą skorupę na gałązce, czasem na tyle grubą, że całkowicie zakrywa gałąź. Ta oblepiona gałązka jest materiałem wyjściowym dla wszystkiego, co następuje później.

Warto powiedzieć to wprost, ponieważ czytelnicy często zakładają, że wszystko, co nazywa się żywicą, jest wydzieliną roślinną. Laksha nią nie jest. Ma pochodzenie zwierzęce, a zatem nie jest wegańska ani, według większości używanych definicji, wegetariańska.

Jak żywica trafia z gałęzi do płatka?

Handel wyróżnia trzy szerokie etapy, a ich nazwy stale pojawiają się w piśmiennictwie technicznym o tym materiale.

Sticklac

Sticklac to skorupa w postaci, w jakiej schodzi z gałęzi, razem z fragmentami gałązek. Zawiera stwardniałą żywicę oraz wosk, naturalny czerwony barwnik, ciała owadów i korę. Jest ciemny, nieregularny i widocznie nieoczyszczony. Kiedy klasyczny tekst opisuje Laksha w postaci naturalnej, chodzi zwykle o to albo o coś zbliżonego.

Seedlac

Seedlac to sticklac pokruszony, przesiany i przemyty w wodzie. Przemywanie usuwa większość luźnych zanieczyszczeń i unosi znaczną część rozpuszczalnego w wodzie czerwonego barwnika, który historycznie zbierano osobno i używano jako środka barwiącego. Pozostaje materiał ziarnisty, z grubsza wielkości i wyglądu grubego ziarna, o barwie od bladego bursztynu do głębokiej czerwieni brunatnej, zależnie od partii. Seedlac jest produktem pośrednim i wciąż pozostaje rozpoznawalnie bliski surowej żywicy.

Szelak

Szelak to seedlac poprowadzony o krok dalej, albo przez filtrację na gorąco przez tkaninę, albo przez rozpuszczenie w rozpuszczalniku i przefiltrowanie. Przefiltrowaną żywicę rozciąga się w cienkie arkusze, które łamie się na płatki. Na tym etapie materiał jest jednorodny, szklisty, przeświecający i wolny od widocznych zanieczyszczeń. Stąd mnożą się gatunki handlowe: button lac w drobnych okrągłych krążkach, gatunki garnet i orange według głębi barwy, gatunki odwoskowane oraz gatunki bielone, znacznie bledsze. Barwa, twardość i zawartość wosku to cechy, między którymi wybiera kupujący, a te same wizualne wyznaczniki leżą u podstaw tego, jak materiał jest rozpoznawany i klasyfikowany.

Dlaczego wykaz składników podaje szelak, a klasyczny tekst Laksha?

Oba systemy nazewnictwa odpowiadają przed innymi instancjami. Klasyczna nomenklatura sanskrycka nazywa substancję wewnątrz pewnego korpusu literatury, obok jej synonimów, przypisanych jej grup i przypisywanych jej właściwości. Współczesne oznakowanie składników nazywa gatunek handlowy według ujednoliconych konwencji, dlatego ten sam materiał pojawia się jako szelak w wykazach składników kosmetycznych i jako numer dodatku E904 w oznakowaniu żywności w Unii Europejskiej, gdzie używany jest głównie jako substancja glazurująca.

Żadna z tych nazw nie jest poprawniejsza od drugiej. Opisują one po prostu materiał z różnych punktów widzenia. Klasyczny autor piszący o Laksha opisuje substancję o określonym charakterze i o miejscu w systemie Guna, czyli właściwości, które substancji się przypisuje. Urzędnik wpisujący szelak do wykazu składników wskazuje oczyszczoną żywicę o znanym składzie. Klasyczne ujęcie tej substancji, jej przypisania i synonimy używane w kompendiach przedstawia tekst Laksha w klasycznych tekstach ayurwedyjskich.

Pod jakimi jeszcze nazwami występuje ta żywica?

Materiał zebrał niezwykle dużą liczbę nazw, po części dlatego, że od bardzo dawna jest przedmiotem handlu między językami, a po części dlatego, że każdy etap oczyszczania dorobił się własnego określenia.

• Laksha, nazwa sanskrycka, używana w całej klasycznej literaturze indyjskiej.
• Lac, ogólne angielskie określenie surowej żywicy, będące także źródłem słowa lakier.
• Lacca, forma zlatynizowana, która przetrwała w dawniejszym piśmiennictwie farmaceutycznym i botanicznym.
• Gum lac, dawne angielskie określenie handlowe, nieco mylące, ponieważ materiał jest żywicą, a nie gumą.
• Lac resin oraz lac dye, które odróżniają część żywiczną od wypłukiwanego z niej czerwonego barwnika.
• Szelak, od angielskiego shell i lac, co opisuje cienkie arkusze, w jakie formuje się oczyszczoną żywicę.
• Kerria lacca oraz starsza Laccifer lacca, nazwy zoologiczne samego owada.

Z powodu tego tłumu synonimów wyszukiwanie jednego terminu często przynosi źródła, które nigdy nie wspominają o pozostałych, i w dużej mierze właśnie dlatego oba słowa wyglądają jak dwie różne rzeczy.

Czy Laksha zawsze oznacza gatunek oczyszczony?

Zwykle nie i jest to jedyne miejsce, w którym ta równoważność wymaga zastrzeżenia. Kiedy klasyczni autorzy piszą o Laksha, opisują materiał w postaci im dostępnej, która leży raczej na surowym lub lekko przemytym końcu skali niż na końcu bielonym i odwoskowanym. Filtracja na gorąco w płatki, oczyszczanie rozpuszczalnikami i chemiczne bielenie to zdobycze przemysłowe.

Ścisłe sformułowanie brzmi zatem tak. Laksha i szelak to ten sam materiał, lecz Laksha w kontekście klasycznym wskazuje zwykle na coś bliższego sticklac lub seedlac, podczas gdy szelak w kontekście współczesnym wskazuje na przefiltrowany płatek. Każdy, kto zestawia klasyczny opis ze współczesną specyfikacją, powinien mieć to przesunięcie na uwadze.

Czy Laksha jest składnikiem wegańskim lub roślinnym?

Nie. Ponieważ żywicę wydziela owad i ponieważ surowy materiał zawiera przed oczyszczeniem ciała owadów, szelak jest wykluczony przez standardy wegańskie i zwykle wykluczony także przez ścisłe standardy wegetariańskie. Gatunki oczyszczone i odwoskowane są czystsze, lecz oczyszczanie nie zmienia pochodzenia.

Czytelnicy czasem zaliczają Laksha do wydzielin roślinnych, takich jak gumy drzewne, ponieważ obie są substancjami lepkimi, twardniejącymi na powietrzu, i obie zbiera się z gałęzi. Podobieństwo jest powierzchowne. Gumę wytwarza samo drzewo, podczas gdy lakę wytwarza owad na nim żyjący, a drzewo wnosi jedynie sok, którym owad się żywi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Laksha to szelak, czy są to różne substancje?

To ta sama substancja. Laksha to sanskrycka nazwa żywicy lakowej, a szelak to ta żywica po przemyciu, przefiltrowaniu i uformowaniu w płatki. Wybrane słowo zwykle mówi, do której tradycji należy piszący oraz, z grubsza, jak oczyszczony jest opisywany materiał.

Jaka jest różnica między sticklac, seedlac i szelakiem?

Sticklac to surowa skorupa zdjęta z gałęzi, wciąż z gałązkami i materią owadzią. Seedlac to sticklac pokruszony i przemyty, co usuwa zanieczyszczenia oraz większość rozpuszczalnego w wodzie czerwonego barwnika. Szelak to seedlac przefiltrowany na gorąco lub przez rozpuszczalnik i uformowany w płatki.

Czy szelak powstaje z owadów?

Tak. Wydziela go owad lakowy, Kerria lacca, dawniej nazywany Laccifer lacca, który żyje w koloniach na gałęziach drzew żywicielskich i wydziela żywicę podczas żerowania. Szelak jest zatem materiałem pochodzenia zwierzęcego, a nie żywicą roślinną.

Dlaczego szelak bywa nazywany gum lac lub lacca?

Obie nazwy są historycznymi określeniami handlowymi i farmaceutycznymi tego samego materiału. Gum lac to dawne określenie angielskie, nieścisłe o tyle, że substancja jest żywicą, a nie prawdziwą gumą, a lacca to forma zlatynizowana pojawiająca się w dawniejszym piśmiennictwie europejskim.

Czym jest E904 na etykiecie żywności?

E904 to numer dodatku używany w europejskim oznakowaniu żywności dla szelaku, gdzie występuje on głównie jako substancja glazurująca. To ta sama żywica, którą klasyczna literatura ayurwedyjska opisuje jako Laksha, w gatunku oczyszczonym.

Czy lac dye to to samo co żywica lakowa?

Nie. Lac dye to rozpuszczalny w wodzie czerwony barwnik, który wypłukuje się z surowej żywicy podczas przetwarzania i który historycznie zbierano osobno jako środek barwiący. Żywica lakowa to nierozpuszczalny materiał pozostający po przemyciu, z którego powstaje seedlac, a następnie szelak.