Dashmoola: dziesięć korzeni klasycznej Ajurwedy

Jedna formuła, dziesięć różnych roślin

Większość ziół ajurwedyjskich to jedna roślina o jednej nazwie. Dashmoola jest grupą. Słowo to oznacza dziesięć korzeni, a klasyczne teksty traktują te dziesięć jako jedną substancję o jednym charakterze, podobnie jak europejski zielarz traktuje ustaloną mieszankę ziołową, a nie jej poszczególne liście. Dziesiątka dzieli się na dwie rodziny po pięć, według wielkości rośliny, z której pobrano dany korzeń.

Ten podział jest dawny. Pojawia się w klasycznych kompendiach, w tym w Charaka Samhita i Ashtanga Hridayam, gdzie dziesięć korzeni traktowanych jest jako zestaw i niemal zawsze w kontekście Vata (Dosha, czyli zasady funkcjonalnej rządzącej ruchem, suchością i chłodem w ciele).

Brihat Panchamoola, pięć korzeni wielkich drzew

• Bilva, Aegle marmelos
• Agnimantha, Premna serratifolia
• Shyonaka, Oroxylum indicum
• Patala, Stereospermum suaveolens
• Gambhari, nazywana także Kashmari, Gmelina arborea

Laghu Panchamoola, pięć korzeni mniejszych roślin

• Shalaparni, Desmodium gangeticum
• Prishniparni, Uraria picta
• Brihati, Solanum indicum
• Kantakari, Solanum virginianum
• Gokshura, Tribulus terrestris

Słowa brihat i laghu opisują roślinę, a nie siłę korzenia, a klasyczna Ajurweda traktuje mniejszą połowę formuły jako w pełni równorzędną korzeniom drzew. Gokshura bywa także stosowana samodzielnie, w postaci takiej jak kapsułki Gokshura, a czytelnicy, którzy znają ją wyłącznie w tej formie, bywają zaskoczeni, odnajdując ją wewnątrz znacznie starszej grupy.

Dlaczego korzeń, a nie liść czy owoc

Ajurweda przywiązuje dużą wagę do tego, która część rośliny zostaje użyta, ponieważ różne części niosą różne właściwości. Liść jest lekki i szybki. Korzeń jest tą częścią, która utrzymuje roślinę w stabilności, czerpie z głębi i pracuje powoli. Te same słowa, ciężki, powolny, ciepły, opisują to, czego klasyczna Ajurweda oczekuje, gdy Vata stała się nadmierna, ponieważ Vata określana jest przez cechy przeciwne: lekkość, ruchliwość, suchość i chłód.

Na tym polega logika Dashmooli w jednym zdaniu. Jest to preparat dobrany ze względu na to, czym są korzenie, i odniesiony do Dosha zachowującej się odwrotnie. Formuła jest klasycznie opisywana jako Vata Kapha shamana, co oznacza, że tradycja kieruje ją ku uspokojeniu zarówno Vata, jak i Kapha.

Właściwości przypisywane przez klasyczne teksty

• Rasa (smak): przeważnie tikta, gorzki, z udziałem katu, ostrego, oraz kashaya, cierpkiego
• Virya (moc): ushna, rozgrzewająca
• Dosha: klasycznie odpowiednia do zmniejszania Vata i Kapha, z większą ostrożnością przy Pitta
• Agni (ogień trawienny i metaboliczny): klasycznie opisywana jako raczej go wspierająca niż przytępiająca

Rozgrzewająca moc ma znaczenie w praktyce. Ktoś w środku europejskiej fali upałów ma mniejszy pożytek z rozgrzewającego wywaru z korzeni niż ktoś w chłodnej, suchej i wietrznej jesieni, a Ritucharya (klasyczny porządek sezonowy) umieszcza Dashmoolę zdecydowanie w ciemniejszej części roku.

Formy, jakie przyjmuje Dashmoola

Ponieważ dziesięć korzeni jest zdrewniałych, niemal nigdy nie spożywa się ich w takiej postaci. Poddaje się je ekstrakcji, a metoda ekstrakcji określa rodzaj preparatu.

Kashayam i Arishtam

Kashayam to wywar wodny: gruboziarnisty proszek korzeniowy gotuje się na wolnym ogniu, aż objętość wyraźnie opadnie, następnie przecedza i pije ciepły. Arishtam to postać fermentowana, w której wywar pozostawia się ze źródłem cukru do powolnej fermentacji, co zarazem go utrwala i zmienia jego charakter. Jeżeli formuły wieloziołowe są czymś nowym, nasz przewodnik po Triphali stosuje tę samą logikę do znacznie prostszej grupy trzech owoców.

Churnam, proszek

Proszek Dashmoola to postać Churnam (sproszkowana) i ta, z którą gospodarstwo domowe może pracować bezpośrednio, ponieważ pozwala przygotować świeży wywar w dowolnej chwili, zamiast kupować gotowy płyn. Jest to również postać, której praktycy używają do przygotowania kwatha do pracy zewnętrznej.

Zastosowanie zewnętrzne

Wywar z Dashmooli nie jest stosowany wyłącznie wewnętrznie. Bywa używany jako ciepły płyn do okładów i pracy z parą, a dziesięć korzeni pojawia się także w bazie wywarowej kilku klasycznych olejów medykowanych. Dhanwantharam Thailam należy do nich, jako olej, którego klasyczne przygotowanie rozpoczyna się od wywaru z korzeni, a nie od samego oleju.

Dashmoola w praktyce zawodowej

W warunkach Panchakarma (klasycznego programu pięciu procedur ajurwedyjskich) Dashmoola pojawia się częściej jako kwatha niż jako proszek przyjmowany doustnie. Ciepły wywar wykorzystuje się w swedana, etapie napotnym i parowym, i należy on do płynów zwyczajowo trzymanych w gotowości w gabinecie zabiegowym. Klinika może zatem zużyć jego znaczną ilość w ciągu tygodnia, podczas gdy w gospodarstwie domowym ta sama ilość wystarczy na kilka miesięcy. Praktycy rozważający, co warto utrzymywać w większych ilościach, znajdą stronę praktyczną w naszych notatkach o planowaniu olejów dla gabinetu Panchakarma.

Stosowanie proszku Dashmoola w domu

Tradycyjny wywar jest prosty w przygotowaniu i nie wymaga sprzętu poza małym rondlem.

• Na filiżankę używa się mniej więcej jednego do dwóch gramów gruboziarnistego proszku, około pół łyżeczki
• Należy dodać około 200 ml wody i doprowadzić do łagodnego wrzenia
• Płyn powinien zredukować się mniej więcej o połowę, co zwykle zajmuje od dziesięciu do piętnastu minut
• Trzeba dobrze przecedzić, ponieważ drobiny korzeni są szorstkie, i wypić wywar ciepły

Smak jest gorzki i cierpki, a na początku nie ma w nim nic przyjemnego. Tak ma być: w klasycznej Ajurwedzie tikta rasa jest cechą mającą swój cel, a nie wadą do poprawienia.

Tradycyjnie wywar pije się ciepły, a w ramach Dinacharya (klasycznego porządku dnia) sytuuje się on naturalnie wczesnym rankiem lub wczesnym wieczorem, a nie późną nocą. Wiele osób łączy go sezonowo z zewnętrzną pielęgnacją Vata, na przykład z Abhyanga (klasycznym samodzielnym masażem ciepłym olejem) z użyciem olejku do masażu Vata jesienią i zimą. Nasz przewodnik po Bala omawia inny korzeń klasycznie zaliczany do pielęgnacji Vata, a oba bywają omawiane razem.

Ostrożność i kto powinien zapytać wcześniej

Dashmoola jest preparatem rozgrzewającym o długiej tradycji stosowania, lecz nie jest to swobodny codzienny nawyk dla każdego. Przed zastosowaniem należy zasięgnąć porady wykwalifikowanego praktyka Ajurwedy lub lekarza w przypadku ciąży lub karmienia piersią, przyjmowania leków na receptę albo przygotowań do zabiegu medycznego. To samo dotyczy sytuacji, gdy preparat przeznaczony jest dla dziecka. Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej diety ani porady lekarskiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Dashmoola to to samo co Dashamoola lub Dashmool?

Tak. Wszystkie trzy zapisy oddają to samo słowo sanskryckie: dasha oznacza dziesięć, a moola korzeń. Spotyka się również formy Dasamula i Dashamula. Pisownia zmienia się wraz z konwencją, a nie z formułą: nazwa w każdym przypadku odnosi się do tych samych dziesięciu korzeni.

Czy dziesięć korzeni to zawsze te same dziesięć roślin?

Dziesięć nazw sanskryckich jest ustalonych. W praktyce dla jednej z nich bywa niekiedy przyjmowany blisko spokrewniony gatunek botaniczny tam, gdzie roślina klasyczna występuje rzadko, i dlatego przy jednej nazwie sanskryckiej można czasem spotkać dwie nazwy łacińskie.

Czy Dashmoola rozgrzewa, czy chłodzi?

Rozgrzewa. Jej virya, czyli moc, jest klasycznie określana jako ushna, i ta jedna cecha rządzi większością tego, jak tradycja ją umiejscawia. Praktyk może mimo to skierować ją ku osobie z przewagą Pitta w ramach określonego preparatu, w którym pozostałe składniki łagodzą charakter rozgrzewający.

Lepiej stosować Dashmoolę w proszku czy gotowy Kashayam?

Proszek daje wywar przygotowywany świeżo za każdym razem, kosztem piętnastu minut przy kuchence. Butelkowany Kashayam lub Arishtam jest gotowy do nalania i wytrzymuje na półce. Użyteczne pytanie brzmi: przy którym z tych dwóch rozwiązań łatwiej będzie wytrwać przez całą zimę.

Czy Dashmoolę można stosować razem z Triphalą?

Bywają stosowane w ramach tego samego porządku dnia, a nie w tej samej filiżance. Zwyczajowa konwencja wynika z charakteru każdego z nich: rozgrzewający wywar we wcześniejszej części dnia, Triphala wieczorem, z wyraźnym odstępem między nimi. Praktyk dostosuje ten rozkład do konstytucji danej osoby.

Jak długo tradycyjnie stosuje się Dashmoolę?

Klasyczne stosowanie ma charakter sezonowy lub kuracyjny, a nie bezterminowy: kilka tygodni w chłodniejszych miesiącach, potem przerwa, zamiast nawyku całorocznego. Jeżeli rozważany jest okres dłuższy, jest to moment, w którym należy włączyć praktyka.