Laksha Churnam: jak żywica staje się proszkiem

Czym jest Laksha Churnam?

Churnam to sanskryckie określenie suchego proszku: jedna substancja lub ustalona grupa substancji, dokładnie wysuszona, utłuczona i przepuszczona przez drobną tkaninę, aż cząstki będą jednolite. Jest to najprostszy z klasycznych rodzajów przygotowania: niczego się do niego nie dodaje i niczego z niego nie wyciąga. Laksha Churnam to Laksha w tym stanie i nic ponadto.

Sama Laksha to żywica wydzielana przez drobnego owada z grupy czerwców, nazywanego powszechnie owadem lakowym, który osiada w gęstych koloniach na gałęziach pewnych drzew żywicielskich i podczas żerowania pokrywa gałązki twardą, żywiczną skorupą. Ten materiał z oblepionych gałązek jest punktem wyjścia dla każdego gatunku laki, od surowych, czerwonawych brył po blade płatki znane z przemysłu. Szerszy opis owada, gałęzi żywicielskich i etapów oczyszczania przedstawia nasz przewodnik po Laksha w Ayurvedzie.

Dla proszku istotne jest to, że Laksha trafia do pracowni jako materiał twardy, kruchy i szklisty, a nie jako korzeń, kora czy nasiono, więc niemal każde założenie obowiązujące dla Churnam roślinnego trzeba zrewidować.

Czy Laksha jest żywicą roślinną, czy produktem zwierzęcym?

Laksha ma pochodzenie zwierzęce i warto powiedzieć to wprost. Żywica jest wydzieliną owada, a nie wysiękiem drzewa, choć znajduje się na drzewach i w obchodzeniu przypomina żywicę drzewną. Surowe gatunki niosą też szczątki owadów i głęboko karmazynową materię barwiącą wytwarzaną przez owada, przy czym obie są stopniowo ograniczane w miarę przemywania i oczyszczania materiału. Laksha, laka i szelak nie nadają się zatem dla nikogo, kto unika składników pochodzenia zwierzęcego, w żadnym gatunku i w żadnej postaci, proszku nie wyłączając.

Jak powstaje proszek z Laksha?

Droga od skorupy do Churnam jest krótka w opisie i powolna w praktyce. Oblepione gałązki rozbija się, a żywicę odbija od drewna, następnie kruszy i przesiewa, aby odpadły drzazgi, kora i zanieczyszczenia. Ziarna przemywa się wielokrotnie w wodzie, która początkowo spływa głęboko czerwona, w miarę jak unoszona jest materia barwiąca, i coraz bledsza przy każdej zmianie. Odsączone ziarna suszy się w cieniu i w ruchu powietrza, a nie w bezpośrednim cieple, ponieważ materiał mięknie łatwiej, niż większość się spodziewa.

Tłuczenie zaczyna się dopiero wtedy, gdy ziarna są suche na wskroś, a nie tylko na powierzchni. Klasyczna sztuka aptekarska obstaje przy tym dla każdego Churnam: resztkowa wilgoć pokonuje moździerz, a proszek zrobiony z niedosuszonego materiału zbryli się w ciągu kilku dni. Wysuszone ziarna tłucze się w kamiennym moździerzu lub miele, a wynik przepuszcza przez tkaninę. To, co nie przejdzie, wraca do moździerza, aż przejdzie cała partia.

Dlaczego laka jest trudniejsza do sproszkowania, niż się wydaje

Żywica lakowa jest termoplastyczna. Mięknie przy umiarkowanym cieple, więc tarcie przy długim mieleniu rozgrzewa ją ponad próg, przy którym łamie się czysto, i cząstki zaczynają się rozsmarowywać. Materiał oblepia wtedy tłuczek, zaślepia oczka sita i tworzy miękkie grudki, których dalsze tłuczenie już nie podzieli. Tradycyjną odpowiedzią jest cierpliwość: małe partie, chłodna pora dnia, częste przerwy i materiał utrzymywany na tyle chłodno, by pozostał kruchy. Młyny prowadzi się tak samo, z chłodzeniem i krótkimi cyklami.

Widać to w gotowym proszku. Laksha Churnam zmielony na chłodno jest suchy, sypki i równy. Ten, który się przegrzał, jest matowy, lekko lepki i usiany miękkimi grudkami, które raczej się spłaszczają, niż kruszą.

Czego wymaga klasyczna definicja Churnam

Kompendia traktują Churnam jako określony rodzaj przygotowania z własnymi wymaganiami, a nie po prostu jako rozdrobniony składnik. Powtarzają się trzy wymagania: materiał musi być w pełni wysuszony przed tłuczeniem; gotowy proszek musi być drobny, w klasycznym sformułowaniu opisywany jako gładki, i musi przechodzić przez tkaninę, aby wykluczyć frakcje ziarniste; oraz musi być przechowywany w zamknięciu, z dala od wilgoci i ciepła.

Proszki uchodzą też za krótkotrwałe. Sharangadhara Samhita, która określa, jak długo każdy rodzaj przygotowania zachowuje opisywaną moc, umieszcza Churnam wśród najkrócej trwających, co odczytuje się zwykle jako kwestię miesięcy, podczas gdy przygotowaniom tłuszczowym i fermentowanym przypisuje się czas znacznie dłuższy. Proszki sporządza się w związku z tym w umiarkowanych ilościach, opatruje datą i sporządza ponownie, zamiast je gromadzić.

Jak klasyczne teksty opisują postać sproszkowaną?

Klasyczne opisy odnoszą się do substancji, a nie do rodzaju przygotowania, więc Churnam niesie ten sam opisany charakter co żywica, z której powstał. Opisy te posługują się ustalonym słownictwem. Rasa to smak, jaki niesie substancja, odczytywany jako wskaźnik jej natury, a nie jako nuta kulinarna. Guna obejmuje właściwości fizyczne, takie jak lekka lub ciężka, sucha lub tłusta. Virya to jej charakter rozgrzewający lub chłodzący. Vipaka to cecha, którą według tekstów niesie ona po trawieniu.

Literatura nighantu, klasyczna tradycja materia medica obejmująca Bhavaprakasha Nighantu, charakteryzuje Laksha jako cierpką i gorzką w Rasa, lekką w Guna oraz chłodzącą w Virya. Klasyczni autorzy opisują ją jako łagodną w odniesieniu do wszystkich trzech Dosha, czyli trzech zasad czynnościowych nazwanych Vata, Pitta i Kapha, a nie jako ciągnącą mocno w którąkolwiek stronę. Grupy, do których jest zaliczana, oraz synonimy używane w kolejnych kompendiach śledzi tekst Laksha w klasycznych tekstach ayurwedyjskich.

Czym Laksha Churnam różni się od żywicy używanej w innych rodzajach przygotowania?

Tutaj fizyczne zachowanie żywicy lakowej sprawia, że rodzaj przygotowania ma wyjątkowo duże znaczenie.

• W przygotowaniach wodnych. Żywica lakowa jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie. Podczas gotowania materia barwiąca i niewielka frakcja rozpuszczalna w wodzie przechodzą do cieczy, a zasadnicza część żywicy nie. To, co odcedza się na końcu, wciąż zawiera większość pierwotnego materiału.
• W przygotowaniach tłuszczowych. Żywicę rozrabia się na pastę i prowadzi z tłuszczem oraz ciepłem, więc przechodzi ta frakcja, którą przyjmą tłuszcz i temperatura.
• W okadzaniu. Bryłki stosuje się w całości i bez proszkowania, ponieważ materiał ma zmięknąć i dymić, a nie zostać podzielony.
• Jako Churnam. Nic nie zostaje wyciągnięte i nic odrzucone. Cała osnowa żywicy, wraz z woskiem i materią barwiącą, jest obecna w proporcjach, jakie miała w ziarnie.

Spośród częstych postaci klasycznych proszek jest zatem jedyną, w której pozostaje całość substancji.

Czy gatunek Laksha zmienia proszek?

Znacznie i widać to na pierwszy rzut oka. Proszek z materiału surowego, ledwie przemytego, jest ciemniejszy, raczej czerwonobrązowy niż bursztynowy, i niesie więcej wosku oraz więcej pozostałości z gałązek i z owada. Proszek z dokładnie przemytych ziaren jest bledszy, czystszy i bardziej wyrównany co do wielkości cząstek. Proszek z oczyszczonego płatka jest jeszcze bledszy i najtrudniejszy do zmielenia, ponieważ tak łatwo mięknie.

Sama barwa jest słabym przewodnikiem, skoro materiał surowy i zafałszowany mogą wyglądać podobnie dla niewprawnego oka, a sprawdziany, które je rozdzielają, opisuje tekst Rozpoznawanie i jakość Laksha.

Jak przechowuje się Laksha Churnam i jak się z nim obchodzi?

Wilgoć i ciepło psują proszek lakowy na różne sposoby. Wilgoć sprawia, że cząstki przylegają do siebie, więc proszek zbryla się w bryłę, którą trzeba rozbić i ponownie przesiać. Ciepło zmiękcza samą żywicę, więc cząstki zlewają się, a nie sklejają, a zlanego proszku nie da się przywrócić mieleniem. Należy przechowywać go sucho, chłodno, w zamknięciu i bez dostępu światła oraz sporządzać w ilościach zużywanych w czasie przechowywania, jaki opisują teksty.

Częste pytania o Laksha Churnam

Co oznacza Churnam w Ayurvedzie?

Churnam to klasyczne określenie suchego proszku otrzymywanego przez całkowite wysuszenie substancji, utłuczenie jej i przesianie przez tkaninę, aż cząstki będą drobne i równe. Słowo nazywa rodzaj przygotowania, a nie jakikolwiek składnik, więc Laksha Churnam oznacza Laksha przygotowaną w tej postaci.

Czy Laksha Churnam jest wegańska?

Nie. Laksha to żywica wydzielana przez owada lakowego na gałęziach, którymi się on żywi, więc proszek ma pochodzenie zwierzęce w każdym gatunku, łącznie z gatunkami oczyszczonymi, z których wypłukano barwę i większość pozostałości owadzich.

Jaką barwę ma proszek z Laksha?

Sięga od czerwonobrązowej w gatunkach surowych, lekko przemytych, do bladobursztynowej lub niemal jasnej w oczyszczonych, ponieważ karmazynowa materia barwiąca jest stopniowo unoszona podczas przemywania. Sama barwa nie przesądza o jakości.

Jak powstaje proszek z surowej żywicy?

Oblepiony materiał odbija się od gałązek, kruszy, przesiewa dla usunięcia drewna i zanieczyszczeń, przemywa aż woda spływa niemal czysta, dokładnie suszy w cieniu, a następnie tłucze i przepuszcza przez tkaninę. Wszystko, co zbyt grube, miele się i przesiewa ponownie.

Dlaczego proszek z Laksha zbryla się lub staje lepki?

Ponieważ żywica lakowa mięknie przy umiarkowanym cieple. Zbyt długie mielenie w jednym cyklu rozgrzewa materiał ponad próg, przy którym łamie się czysto, a cząstki rozsmarowują się i zlewają, zamiast się rozdzielać. Niepełne wysuszenie daje podobnie wyglądające zbrylenie, lecz inną drogą.

Czy Laksha Churnam to to samo co sproszkowany szelak?

To ten sam surowiec na różnych etapach oczyszczania, a nie dwie substancje. Szelak to żywica lakowa poprowadzona dalej przez przemywanie i filtrowanie, więc proszek z niego jest bledszy i czystszy niż proszek z surowej Laksha. Obie nazwy porównuje tekst Laksha i szelak.