Drzewo Peepal w ajurwedzie: Ashvattha i miejsce drzew w tradycji

Drzewo, które zaczyna życie w powietrzu

Nasiono drzewa Peepal rzadko kiełkuje w ziemi. Ptaki zjadają małe owoce figowe i zostawiają nasiona w rozwidleniu innego drzewa albo w zaprawie starego muru, gdzie siewka przyjmuje się i wypuszcza w dół długie korzenie powietrzne, aż te sięgną gruntu. Ficus religiosa spędza pierwsze lata jako gość na czymś innym, dlatego młode drzewka pojawiają się na gzymsach świątyń i na attykach, na których nikt niczego nie sadził.

Rozpoznawalną częścią jest liść: szerokie serce wyciągnięte w długi, wąski koniuszek, osadzone na ogonku na tyle smukłym, że obraca się w powietrzu zbyt słabym, by poruszyć cokolwiek innego. Ten ruch i towarzyszący mu dźwięk są częścią powodu, dla którego drzewo sadzono tam, gdzie gromadzili się ludzie. Ashvattha to jego sanskrycka nazwa, a ten sam gatunek nazywany jest drzewem Bodhi, od tego, pod którym miał siedzieć Budda. Pojedyncze drzewa Peepal żyją długo, a drzewo należało raczej do osady niż do gospodarstwa domowego.

Jak ajurweda opisuje roślinę

Zanim roślina trafi do receptury, zostaje opisana w słownictwie Dravyaguna, klasycznej nauki o substancjach i ich właściwościach, a opis ten ma stałą postać:

• Rasa, smak, których tradycja wylicza sześć.
• Guna, właściwości: ciężka lub lekka, sucha lub tłusta.
• Virya, moc działania, rozgrzewająca albo chłodząca.
• Vipaka, smak, który pozostaje po zakończeniu trawienia.
• Prabhava, swoiste działanie, którego reszta opisu nie wyjaśnia.

Czytany w ten sposób Peepal mieści się wśród substancji cierpkich i chłodzących: Kashaya w Rasa, suchy i ciężki w Guna, Shita, czyli chłodzący, w Virya. W logice trzech Dosha (zasad czynnościowych, którymi ajurweda opisuje ciało) tradycja odczytuje ten profil jako uspokajający Pitta (ciepło i przemiana) oraz Kapha (struktura i wilgoć), a zarazem skłonny podnosić Vata (ruch i suchość). Nic z tego nie jest wypowiedzią o chorobie. Jest to wypowiedź o właściwościach, którą praktyk zestawia z Prakriti danej osoby, czyli z konstytucją, z jaką się urodziła.

Cztery rodzaje kory używane razem

Ajurweda rzadko stosuje Peepal osobno. Należy on do grupy czterech spokrewnionych figowców zwanej Kshira Vriksha, a nazwa ta odnosi się do białego lateksu, który uwalnia nacięcie kory: figowca bengalskiego, drzewa Peepal, figowca gronowego i drzewa plaksha. Ich kory mają ten sam cierpki, chłodzący charakter, na tyle zbliżony, że klasyczna farmacja traktuje wszystkie cztery jako jeden surowiec pod nazwą Nalpamaram, cztery drzewa.

Ta właśnie grupa stanowi całą podstawę preparatu Nalpamaradi Kera Thailam, będącego Thailam (klasycznym olejem ziołowym), w którym cztery rodzaje kory przerabia się na bazie oleju kokosowego, aż olej przejmie ich charakter. Tradycyjnie stosuje się go w ajurwedzie na skórę, a jego charakter pochodzi od całej grupy, a nie od pojedynczego zioła.

Która część i kiedy się ją zbiera

Klasyczna receptura nie wymienia po prostu rośliny. Wymienia część: korzeń, korę, twardziel, liść, kwiat, owoc, nasienie lub żywicę, ponieważ w obrębie jednej rośliny różnią się one właściwościami. Dziesięć korzeni Dashmoola pokazuje, jak daleko idzie ta szczegółowość, ponieważ połowa tej grupy pochodzi z drzew, a połowa z mniejszych roślin, a sama nazwa w każdym przypadku wskazuje korzeń.

Zbiór ma swoją porę. Korzenie pobierano, gdy nadziemna część rośliny zamarła, liście w czasie aktywnego wzrostu, owoce w dojrzałości. To Ritucharya, klasyczne dostosowanie codziennego życia do pory roku, zastosowane do rośliny, a nie do człowieka. Tradycja wyznaczała też ograniczenia: korę należało pobierać pasami z jednej strony pnia, aby drzewo mogło zamknąć ranę, a drzewa rosnące na terenie pochówków lub przy drodze odrzucano.

Dziedziniec, gaj i próg domu

Sadzenie miało znaczenie równe zbiorowi. Panchavati to celowo założony gaj pięciu drzew, wśród nich drzewa Peepal, rozmieszczonych w ustalonym układzie i pomyślanych jako miejsce do siedzenia, a nie do zbioru. Świątynie budowano wokół istniejących drzew Peepal, a także wznoszono je obok nowo posadzonych.

W skali domowej wzór się powtarza. Tulsi stała w podwyższonej donicy na dziedzińcu, podlewana rano w ramach Dinacharya, codziennego porządku dnia, co jest inną relacją niż ta, którą sugeruje słoik produktu Tulsi Capsules na półce. Neem był drzewem przy drzwiach, jego gałązek używano do czyszczenia zębów, a liście wkładano do przechowywanego ziarna, na długo zanim ktokolwiek zetknął się z produktem Neem Capsules. Rośliny należały do architektury domu.

Jak część rośliny staje się preparatem

To, czym stanie się zebrana część, zależy od tego, dokąd przejdą jej właściwości. Cierpki charakter, który przechodzi do wody, wydobywa się jako Kashayam, odwar gotowany na wolnym ogniu, aż objętość spadnie o ustaloną część, i taką prostą postać przyjmują cztery rodzaje kory. Właściwości, które przechodzą wyłącznie do tłuszczu, wymagają Thailam albo Ghritham, czyli tej samej idei w bazie tłuszczowej. Część wysuszona i drobno zmielona to Churnam, i w tej postaci owoce zwykle trafiają na półkę, a kora rzadko.

Haritaki jest surowcem drzewnym dokładnie w tej ostatniej postaci: to owoc dużego drzewa, wysuszony i zmielony, klasycznie zaliczany do kategorii Rasayana, jednej z grup, na jakie tradycja dzieli swoje surowce. Haritaki Powder to także jeden z trzech owoców tworzących Triphala, recepturę, która jest, całkiem dosłownie, trzema drzewami zmielonymi razem.

Gałąź wiedzy, która zajmowała się drzewami

Klasyczne Indie wydały także osobny zbiór pism o pielęgnacji roślin, zebranych pod nazwą Vrikshayurveda: gleba, rozmnażanie, szczepienie, nawadnianie, terminy sadzenia. Rośliny były zasobem, który należało utrzymywać, a praktyk, który wyczerpał gatunek, w czymś zawiódł.

To samo podejście przetrwało tam, gdzie drzewa są miejscami, a nie zapasem surowca. Praktyka prowadzona we wczesnym cieniu u podnóża pnia jest miejscem, w którym dwa klasyczne systemy opisane w tekście joga i ajurweda spotykają się w zwyczajny sposób. Drzewo nie jest tu przypadkowe. Jest pomieszczeniem, w którym odbywała się praktyka.

Pytania, które otrzymujemy

Czy Peepal to to samo co figowiec bengalski?

Nie, choć są bliskimi krewnymi i bywają mylone. Figowiec bengalski wypuszcza w dół korzenie powietrzne, które grubieją w pnie wtórne, więc stary okaz wygląda jak mały las. Peepal zachowuje pojedynczy pień i rozpoznaje się go po długim koniuszku liścia. Ajurweda umieszcza oba w tej samej grupie czterech drzew.

Których części drzewa Peepal używa ajurweda?

Najczęściej wymieniana jest kora, przygotowywana jako odwar lub przerabiana na olej. W klasycznych opisach pojawiają się również liść, młode pędy i owoc, każde z własnymi właściwościami. Sama figa jest mała i sucha, i nie ma związku z owocem sprzedawanym w Europie jako figa, który należy do innego gatunku.

Czy Art of Vedas sprzedaje Peepal osobno?

Nie jako pojedyncze zioło. Drzewo trafia do naszej oferty w obrębie grupy czterech drzew w preparacie Nalpamaradi Kera Thailam. Jeżeli szukają Państwo pojedynczego surowca drzewnego, prostym punktem wyjścia jest sproszkowany suszony owoc, taki jak Haritaki Powder.

Czy to prawda, że Peepal wydziela tlen w nocy?

Jest to współczesne twierdzenie popularne, a nie ajurwedyjskie. Klasyczne opisy dotyczą smaku kory, jej chłodzącej właściwości i cienia, jaki daje drzewo, i nie mówią nic o wymianie gazowej. Lepiej trzymać te dwa rodzaje twierdzeń osobno, ponieważ jedno nie zastępuje drugiego.

Czy Peepal można uprawiać w Europie?

W większości kontynentu wyłącznie w pomieszczeniach. Ficus religiosa jest gatunkiem tropikalnym i nie przetrwa mrozu, dlatego trzyma się go jako roślinę doniczkową w temperaturze powyżej mniej więcej dziesięciu stopni, latem na zewnątrz, a na zimę w domu. W donicy nigdy nie osiągnie rozmiarów drzewa rosnącego w gruncie, ale liść pozostaje charakterystyczny.